मधेस केन्द्रित राजनीतिक दलहरूबीच पछिल्लो समय असन्तोष र आत्मआलोचनाको स्वर बढ्दै गएको छ । यस्तै क्रममा मधेसवादी नेता सुरेश मण्डलले मधेसका प्रमुख दलहरूमाथि कडा टिप्पणी गर्दै ती दलहरूलाई “छोराछोरी, श्रीमती र आफन्तलाई सांसद बनाउने क्लब” बनेको आरोप लगाएका छन् ।उनले विशेषगरी संघीय लोकतान्त्रिक मोर्चाको औचित्यमाथि प्रश्न उठाउँदै यस्तो मोर्चा तत्काल विघटन गरिनुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरेपछि मधेसको राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस सुरु भएको छ ।

मधेस आन्दोलनपछि स्थापित भएका मधेस केन्द्रित दलहरूले एक समय मधेसको पहिचान, अधिकार र राजनीतिक प्रतिनिधित्वका मुद्दालाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएका थिए । आन्दोलनको बलमा ती दलहरूले राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली उपस्थिति पनि देखाए ।
यही आन्दोलनको पृष्ठभूमिबाट विभिन्न चरणमा गठित भएको संघीय लोकतान्त्रिक मोर्चाले संविधान संशोधन, संघीय संरचनामा अधिकार विस्तार तथा मधेसको राजनीतिक आवाज सुदृढ गर्ने उद्देश्य राखेको थियो ।
तर समयसँगै मोर्चाभित्र रणनीतिक असहमति, नेतृत्वबीच प्रतिस्पर्धा र चुनावी तालमेलमा देखिएको असफलताले यसको प्रभावकारिता कमजोर भएको टिप्पणी हुन थालेको छ ।

नेता मण्डलले सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा मधेसका केही दलहरूमा नेतृत्व सीमित परिवारभित्र केन्द्रित हुँदै गएको आरोप लगाएका छन्। उनका अनुसार दलहरूभित्र उम्मेदवार चयन र नेतृत्व विस्तारको प्रक्रिया लोकतान्त्रिक भन्दा पनि पारिवारिक प्रभावमा आधारित देखिन थालेको छ । ‘यो दाजुभाउजु, छोराछोरी र श्रीमतीलाई सांसद बनाउने स्वार्थीहरूको क्लब हो,’ उनले भनेका छन् ।
उनको यस्तो अभिव्यक्तिले मधेसवादी दलभित्र देखिएको वंशवादी प्रवृत्तिको प्रश्नलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ । राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालका अन्य दलहरूमा जस्तै मधेस केन्द्रित दलहरूमा पनि पारिवारिक प्रभावको चर्चा बेला–बेला उठ्ने गरेको छ ।

मण्डलले चुनावअघि मधेसका केही दलहरूले अत्यधिक आशावादी दाबी गरेको तर वास्तविक परिणाम अपेक्षाअनुसार नआएको भन्दै पनि टिप्पणी गरेका छन् । उनका अनुसार निर्वाचनअघि विभिन्न दलका नेताहरूले ठूलो संख्यामा सिट जित्ने दाबी गरेका थिए । तर परिणामपछि निराशा र असन्तोष देखिएको उनको भनाइ छ । ‘चुनावअघि सबैले १०० सिट जित्ने दाबी गरिरहेका थिए । अहिले घाँटी फुटाएर रोइरहेका छन्,’ उनले टिप्पणी गरेका छन् ।विश्लेषकहरूका अनुसार पछिल्ला निर्वाचनहरूले मधेसको राजनीतिक समीकरणमा केही परिवर्तनको संकेत दिएका छन् ।

परम्परागत मधेसवादी दलहरूबाहेक अन्य दलहरूले पनि मधेसमा उल्लेखनीय मत प्राप्त गर्न थालेका छन् ।राजनीतिक पर्यवेक्षकहरूका अनुसार मधेसको मतदातामा पनि पछिल्लो समय नयाँ प्रवृत्ति देखिन थालेको छ । पहिचान र आन्दोलनका मुद्दा अझै महत्वपूर्ण भए पनि विकास, रोजगारी, शिक्षा र सुशासनजस्ता विषयलाई मतदाताले बढी प्राथमिकता दिन थालेको विश्लेषण गरिएको छ । मण्डलले पनि यही सन्दर्भ उल्लेख गर्दै मधेसको राजनीति नयाँ चरणमा प्रवेश गरिसकेको बताएका छन् । ‘मधेस अब अगाडि बढिसक्यो ।मधेसी राजनीति अब यिनिहरूको ल्याकतले भ्याउन सक्दैन,’ उनको भनाइ छ । उनका अनुसार मधेसका मतदाता अब केवल आन्दोलनको नाराभन्दा पनि परिणाममुखी राजनीतितर्फ उन्मुख भइरहेका छन् । संघीय लोकतान्त्रिक मोर्चा को भविष्यबारे पनि अहिले बहस सुरु भएको छ ।

कुनै समय मधेसका दलहरूलाई एउटै राजनीतिक मंचमा ल्याउने प्रयासका रूपमा गठन गरिएको यो मोर्चा पछिल्लो समय सक्रियतामा कमजोर देखिएको छ । निर्वाचनमा संयुक्त रणनीति बनाउन नसक्नु, नेतृत्वबीच मतभेद र साझा कार्यक्रमको अभावले यसको प्रभावकारिता घटेको विश्लेषण गरिएको छ ।
यद्यपि मोर्चासम्बद्ध दलहरूका केही नेताहरू भने यसको औचित्य अझै कायम रहेको बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार मधेसका साझा मुद्दालाई राष्ट्रिय राजनीतिमा उठाउन संयुक्त मंचको आवश्यकता अझै रहेको छ ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार नेता मण्डलको टिप्पणीलाई केवल व्यक्तिगत आलोचनाका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त नहुन सक्छ । मधेसको राजनीतिमा देखिएको संरचनात्मक समस्या, नेतृत्वको सीमितता र संगठनात्मक कमजोरीबारे बहस आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।

यदि मधेस केन्द्रित दलहरूले समयअनुसार आफूलाई पुनर्संरचना गर्न सकेनन् भने मतदाताको समर्थन क्रमशः अन्य शक्तितर्फ सर्न सक्ने सम्भावना पनि औँल्याइएको छ ।
समग्रमा हेर्दा मण्डलको अभिव्यक्तिले मधेसवादी राजनीति भित्रको असन्तोष र चुनौतीलाई उजागर गरेको देखिन्छ । आन्दोलनबाट स्थापित दलहरू अब संगठनात्मक पुनर्गठन, नेतृत्वको लोकतान्त्रिक विस्तार र जनतामुखी कार्यक्रममार्फत आफ्नो सान्दर्भिकता कायम राख्नुपर्ने दबाबमा छन् ।

मधेसको राजनीति अहिले नयाँ मोडमा उभिएको विश्लेषण गरिँदैछ । आगामी दिनमा दलहरूले आत्मसमिक्षा र सुधारको बाटो रोज्छन् वा पुरानै ढाँचामा अघि बढ्छन् भन्ने कुराले मधेसको राजनीतिक भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ ।